Teleskopy
Autor: Bartosz Rychlak
Teleskop jest jednym z podstawowych urządzeń optycznych służących do obserwowania odległych przedmiotów. Za jego twórcę uważa się Holenderskiego optyka - Hansa Lippershey'a. Pierwsze przyrządy optyczne były znane Światu już wiele lat wcześniej. Mówi się również, że niebo i galaktykę obserwowały już starożytne ludy Asyryjczyków, Persów czy Arabów. Wtedy wiedziano już, że Saturn otoczony jest pierścieniami. Jednak to właśnie Lippershey jako pierwszy skonstruował w 1608 roku w pełni funkcjonalny teleskop, który był jednocześnie prototypem późniejszych wersji tego przyrządu i to jemu przypisuje się miano jego wynalazcy. Mimo, że wiąże się z tym intrygująca historia. Otóż mniej więcej w tym samym czasie podobne urządzenie zmontował drugi holenderski optyk - Jacob Metius. Jak się jednak okazało, Hans swój patent zgłosił kilka tygodni wcześniej. Pełnił on jednak funkcję bardziej zbliżoną do lornetki, służącą do obserwacji przedmiotów znajdujących się na powierzchni Ziemi.
Pionierem w obserwacjach otaczającej nas galaktyki był Galileusz - włoski fizyk, astronom i filozof. Zbudował własną, ulepszoną wersję teleskopu i wykorzystał ją do badań astronomicznych. Galileusz stwierdził, że powierzchnia Księżyca nie jest gładka, jak dotychczas twierdzono, że Droga Mleczna składa się z mnóstwa gwiazd, i że Jowisz posiada własne satelity. Szczególnie ważkie było to ostatnie, dowodziło bowiem, że Ziemia nie jest jedynym ciałem niebieskim wokół którego krążą inne ciała. Obserwował także takie zjawiska i obiekty jak plamy na Słońcu, fazy Wenus, pierścienie Saturna - a swe odkrycia opublikował w dziele „Siderius nuntius” w 1610 roku. Jego późniejsze badania dowiodły również między innymi słuszności tez o ruchomych plamach na Słońcu oraz potwierdził on teorię heliocentryczną Kopernika.
Nieco teorii...
Rozróżniamy dwa podstawowe rodzaje teleskopów: soczewkowe (refraktory) i zwierciadlane (reflektory). Buduje się je w różnych celach i na różnym poziome zaawansowania. Mają one swoje wady i zalety, jednak każdy z nich składa się z kilku podstawowych elementów, które umożliwiają jego działanie. Urządzenie noszące nazwę „teleskopu” musi zawierać okular. Jest to mała soczewka o krótkiej ogniskowej umieszczona tuż przy oku obserwatora. Kolejnym ważnym elementem jest obiektyw lub zwierciadło, w zależności od typu teleskopu. Od jego rozmiarów, a dokładniej mówiąc od stosunku ogniskowej obiektywu do ogniskowej okularu zależy powiększenie teleskopu. W ten sposób nie możemy jednak uzyskać nieskończenie dużego obrazu, gdyż na drodze stają nam proste przeszkody natury mechanicznej, takie jak odkształcenia wielkich powierzchniowo soczewek czy też ich masa. Całość teleskopu jest osadzona w obudowie zwanej tubusem. Zawiera on również specjalistyczne układy, które eliminują dwie podstawowe wady soczewek, czyli aberrację sferyczną (rozmycie obrazu) i chromatyczną (rozszczepianie światła).
Kosmiczny teleskop Hubble'a
Kosmiczny Teleskop Hubble'a (ang. Hubble Space Telescope – w skrócie HST) to teleskop zwierciadlany o średnicy zwierciadła 2,4 m umieszczony na orbicie Ziemi na wysokości ok. 600 km, poza atmosferą. Jest jednym z kilku kosmicznych obserwatoriów wchodzących w skład programu Great Observatories. Jego nazwa pochodzi od imienia wybitnego amerykańskiego astronoma Edwina Hubble'a. Teleskop został wystrzelony na orbitę okołoziemską 24 kwietnia 1990 r. Jest on owocem pracy agencji kosmicznych NASA i ESA. Teleskop waży 11,5 tony, ma 13,1 metra długości i kosztował 1,5 miliarda dolarów.
Niedługo po umieszczeniu na orbicie wykonano pierwsze zdjęcia. Jak się okazało – były one nie wyraźne. Teleskop był uszkodzony. Na szczęście usterka okazała się nie groźna a jej przyczyna okazał się mikroskopijny odprysk farby, który znalazł się na jednym z luster. W 1993 roku wysłano wyprawę wahadłowca Endeavour i wadę ostatecznie usunięto. Jednym z osiągnięć owego teleskopu jest potwierdzenie istnienia najbliższej planety pozasłonecznej. Układ Epsilon Eridani znajduje się w odległości zaledwie 10,5 lat świetlnych od Słońca. Planetę wokół gwiazdy Epsilon Eridani znaleziono w roku 2000. Przez ostatnie trzy lata pozycja gwiazdy była dokładnie mierzona m.in. właśnie przy użyciu Teleskopu Hubble'a.
Teleskop Hubble'a jest tylko jednym z wielu przykładów współczesnych urządzeń optycznych służących do poznawania otaczającego nas świata. Na całym świecie istnieją setki obserwatoriów a w nich potężne „działa” skierowane prosto w niebiosa. Dzięki nim odkrywamy dotąd nieodkryte układy planetarne, nowe galaktyki itd. Możemy poniekąd wybiec w przyszłość i zobaczyć co jest za chmurą, niebem, galaktyką i zgłębić tajemnicę Kosmosu.