Gwiazdozbiory
Autor: Róża Chojnacka
Rys historyczny
Sfera niebieska została podzielona na 88 gwiazdozbiorów (konstelacji). Gwiazdozbiory nieba północnego często mają swój rodowód w starożytnej Grecji i Rzymie (np. Herkules, Perseusz, Kasjopeja), natomiast większość konstelacji nieba południowego pojawiła się dopiero w połowie XVIII wieku na mapach francuskiego astronoma de Lacaille'a (np. Teleskop, Zegar, Cyrkiel). Przez stulecia granice między gwiazdozbiorami pozostawały płynne i zależały przede wszystkim od osób, które je opisywały i przedstawiały na mapach. Innymi słowy, granice konstelacji były umowne: gwiazda należąca według jednego kartografa do pewnej konstelacji, według innego znajdowała się w gwiazdozbiorze sąsiednim.
Ów bałagan zakończył się w latach dwudziestych XX wieku, kiedy Międzynarodowa Unia Astronomiczna (IAU) wyodrębniła stałą liczbę konstelacji i ustaliła ich ścisłe granice. Te ostatnie były fragmentami kół rektascensji i deklinacji dla epoki 1855 (w astronomii epoka jest punktem w czasie, dla którego określone są współrzędne astronomiczne lub parametry orbity. W przypadku współrzędnych astronomicznych, położenie ciała dla innych czasów można obliczyć uwzględniając jego precesję oraz ruch własny).
Nazwy gwiazdozbiorów brzmią różnie w różnych językach, ale astronomowie posługują się najczęściej wersjami łacińskimi. I tak Wielka Niedźwiedzica to Ursa Maior, Byk – Taurus, Bliźnięta - Gemini, Waga – Libra, itd.
Grupki gwiazd
Grupka gwiazd to kilka gwiazd, których układ na sferze niebieskiej otrzymał własną nazwę, a które nie tworzą całego gwiazdozbioru. Bodaj najbardziej znanym przykładem jest Wielki Wóz – siedem najjaśniejszych gwiazd Wielkiej Niedźwiedzicy, dużej konstelacji obejmującej dziesiątki innych gwiazd. Inne znane grupki gwiazd to: Hiady i Plejady w Byku, Mały Wóz i Strażniczki w Małej Niedźwiedzicy, Koźlęta w Woźnicy, Miech i Pas Oriona w Orionie.
Zodiak w astronomii i astrologii
Zodiak tworzy dwanaście gwiazdozbiorów, które miały szczególne znaczenie dla starożytnych cywilizacji. Są to bowiem konstelacje, na których tle wędrują Słońce, Księżyc i planety. Z tego też powodu gwiazdozbiory zodiakalne skupiają się wokół ekliptyki – pozornej drogi Słońca na sferze niebieskiej. Konstelacjom odpowiadają znaki zodiaku, Każdy z nich rozciąga się na 30 stopni ekliptyki. Ponieważ większość gwiazdozbiorów zodiaku przedstawia zwierzęta, zestaw ten nazwano kołem zwierzyńcowym.
Znaki zodiaku, wprowadzone pierwotnie na niebo wyłącznie w celach praktycznych dla potrzeb kalendarza, z biegiem czasu utraciły swoje pierwotne znaczenie i nie mają szerszego zastosowania w astronomii. Jedynie znak Barana jest używany jako symbol oznaczający punkt równonocy wiosennej. Znaki zodiaku stały sie jednak kamieniem węgielnym astrologii, która osiągnęła szczyty swojej popularności w średniowieczu. Losy pojedynczego człowieka, a nawet często całych narodów miały, według uczonych astrologów, zależeć od obserwowanego ruchu gwiazd i planet na niebie. Powodzenie, sukces bądź porażka odczytanych z gwiazd horoskopów zależały tylko od zręczności astrologa. Współczesna astrologia, mimo swojej nazwy (logia-nauka) niczym sie nie różni od astrologii minionych wieków. Szarlatani i oszuści pod płaszczykiem nauki nadużywają jedynie niewiedzy i zaufania ludzi.
Ponadto precesja przesunęła koło zwierzyńcowe mniej więcej 30 stopni na wschód, gwiazdozbiory nie pokrywają się wiec już ze znakami. Zmiany, jakie wprowadzono podczas ustalania granic konstelacji, sprawiły, że obecnie gwiazdozbiory zodiaku nie rozciągają sie dokładnie na 30 stopni, a Słońce, Księżyc i planety wędrują niekiedy przez Wieloryba, Oriona, Sekstans i Wężownika. Współcześni zodiak definiujemy jako pas nieba obejmujący po 8 stopni z każdej strony ekliptyki, a zatem zawierający także fragmenty tych dodatkowych konstelacji.
Zobacz także
Co powinien mieć ze sobą obserwator nieba
Na początku przydaje się obrotowa mapka nieba (można ją nabyć w najbliższym obserwatorium lub w internecie). Do oświetlania sobie mapy nieba czy notesu, najlepsza będzie latarka z czerwonym światłem. Może być przesłonięta czerwonym teflonem lub innym nadającym się do tego materiałem. Może to też być czerwona lampka rowerowa. W ten sposób czerwone światło nie zakłóci akomodacji naszych oczu. Czasem przydaje się kompas do prawidłowego zorientowania mapy. Gdy już jesteśmy gotowi do spaceru po niebie należy ustawić odpowiednio obrotową mapkę i trzymać ją przed sobą tak jak przy czytaniu książki (nie nad głową!). Na dole mapy zaznaczono kierunek północny. Zwróćmy się w tym kierunku i porównajmy dolną część mapy z wyglądem gwiazd na niebie przed nami. Potem zwróćmy się kolejno na południe, wschód i zachód, obracając za każdym razem mapę w ten sposób, by opis kierunku, w którym patrzymy, znalazł się na dole.
Uszeregowanie giwazdozbiorów
Rozpoznawanie gwiazd najlepiej zacząć od gwiazdozbiorów okołobiegunowych. Widoczność gwiazdozbiorów położonych bardziej na południe zależy już od pory roku. Na szczęście każda z nich ma własne, łatwo rozpoznawalne konstelacje: zima – Oriona, Byka, Bliźnięta i Woźnicę; wiosna – Lwa, Hydrę i Wolarza; lato – Łabędzia, Lutnię i Orła; jesień – Pegaza i Andromedę. Latem na pewnych obszarach noc może być niezbyt ciemna, ale nawet wówczas drogę wskażą nam jasne gwiazdy Trójkąta Letniego: Deneb (w Łabędziu), Wega (w Lutni) i Altair (w Orle). Na półkuli południowej charakterystyczny jest gwiazdozbiór Krzyża Południa (Crux) mający kształt krzyża łacińskiego. Czterokrotne przedłużenie jego dłuższej osi wskazuje południowy biegun nieba.
Gwiazdozbiory okołobiegunowe
Jak już wspomniałam, znajomość z nocnym niebem najlepiej jest zawiązać za pośrednictwem konstelacji okołobiegunowych. Są one widoczne przez cały rok, a na dodatek należą do nich znane niemal każdemu mieszkańcowi półkuli północnej gwiazdy Wielkiego Wozu, fragmentu rozległej konstelacji Wielkiej Niedźwiedzicy. Przy pomocy gwiazd Wielkiego Wozu można znaleźć na niebie szereg innych gwiazdozbiorów, np. Kasjopeję, Cefeusza, Małą Niedźwiedzicę, Smoka.
Gwiazdozbiory zimowe
Na półkuli północnej zimowe niebo zawsze jest zdominowane przez wspaniały gwiazdozbiór Oriona, mającego kształt klepsydry. Łatwo go rozpoznać, z pomarańczowoczerwoną Betelgezą w północno-wschodniej części, jaśniejącym na południowym zachodzie konstelacji niebiesko-białym Rigelem i trzema gwiazdami Pasa w centrum. Jeżeli go przedłużymy, to posuwając się w jednym kierunku natrafimy na Aldebarana w Byku, a w drugim - na Syriusza w Wielkim Psie. Linia łącząca Rigela z Betelgezą biegnie w kierunku Bliźniąt (Kastora i Polluksa). Natomiast linia łącząca Bellatriks z Betelgezą skierowana jest w kierunku Procjona w Małym Psie. Najjaśniejsze gwiazdy nieba zimowego tworzą sześciokąt, którego środek stanowi Betelgeza, a na wierzchołkach znajdują sie kolejno: Aldebaran, Kapella w Woźnicy, Kastor z Polluksem, Procjon i Syriusz.
Gwiazdozbiory wiosenne
W orientacji na wiosennym niebie dużą usługę odda nam trójkąt utworzony z trzech jasnych gwiazd: biało-żółtego Regulusa w Lwie, niebieskawego Kłosu (Spica) w Pannie i pomarańczowego Arktura w Wolarzu. Wolarz, Lew i Panna są najwyraźniejszymi gwiazdozbiorami wiosennymi i łatwo je zapamiętać. Pod dyszlem Wielkiego Wozu znajdziemy Psy Gończe, zaś między nimi a Panną ujrzymy małe skupienie słabych gwiazd - Warkocz Bereniki. Pod Lwem, Panną i Wagą ciągnie się po niebie Wąż Wodny z głową skierowaną ku północy. Między Panną a Wężem Wodnym znajdziemy Kruka i nachylony ku niemu Puchar. Pod Wężem Wodnym znajduje się Kompas, Pompa i najwyższa część Centaura. Na wschód od Wolarza jest Korona Północna , na zachód zaś od Lwa widzimy Małego Lwa , a na południe - Sekstans.
Gwiazdozbiory letnie
Jasne letnie noce i długotrwały zmierzch oraz świt sprawiają, że niektóre letnie gwiazdozbiory są słabo znane. Jednak lato to najlepsza pora roku, by przy ciemnym, pogodnym niebie podziwiać piękno Drogi Mlecznej, przecinającej ten obszar nieboskłonu. Jak już wcześniej wspomniałam, letnie niebo jest zdominowane przez słynny Trójkąt Letni, który tworzą trzy jasne gwiazdy: Deneb (w Łabędziu), Wega (w Lutni) i Altair (w Orle). Latem przy bezchmurnym niebie możemy dostrzec konstelacje takie jak: Herkules, Korona Południowa, Lutnia, Luneta, Łabędź, Orzeł, Ryba Południowa, Strzelec, Wąż, Wężownik, Wodnik i wiele innych, ale słabiej widocznych.
Gwiazdozbiory jesienne
Przewodnikami po jesiennym niebie są Pegaz i Andromeda. Pod nimi znajdziemy Ryby i Wodnika, Bardzo nisko nad południową częścią horyzontu świeci Fomalhaut z Ryby Południowej. Na wschód od Wodnika znajdziemy Wieloryba z gwiazdą zmienną Mira. Nad głową Wieloryba leży Baran, a nad nim Trójkąt. Z jesiennych gwiazdozbiorów najwyżej nad horyzont wychodzi Perseusz z Algolem. Na wschód od Perseusza wschodzą już gwiazdozbiory nieba zimowego: Byk,, Woźnica, Orion i Bliźnięta. Nad zachodnim horyzontem znikają gwiazdozbiory nieba letniego: Herkules, Orzeł, Lutnia i Łabędź.
Zakończenie
Na tym kończy się moje opowiadanie o gwiazdozbiorach. Na zakończenie pragnę jeszcze polecić kilka książek, które szczegółowo opisują jak odnajdywać gwiazdozbiory i inne obiekty na niebie (planety, gwiazdy zmienne, meteory, mgławice, galaktyki, gromady gwiazd). Będą to:
- „Niebo: Poradnik użytkownika”, David H. Levy
- „Niebo. Ilustrowany przewodnik”, Storm Dunlop, Will Tirion
- „Niebo na dłoni” Eduard Pittich, Dusan Kalmancok
- „Spacer po niebie. Przewodnik po gwiazdach i gwiazdozbiorach oraz ich legendach”, Milton D. Heifez, Wie Tirion
Warty polecenia jest również program Stellarium przedstawiający najwierniejszą symulację wyglądu nocnego nieba i zachodzących na nim zjawisk.